De drie defensieknoppen die je moet kennen
Afgelopen week ging er een advies uit van de Onderwijsraad aan de minister van OCW om kritisch te kijken naar het effect van het beleid en de wet- en regelgeving op de verhouding tussen ouders en school. Het is heel welkom dat van die kant eens meer gekeken wordt naar de gevolgen die het heeft voor de sfeer en cultuur waarin de gesprekken met ouders plaatsvinden. Daar schreef ik eerder de blog “Hoe lukt het ons om ouders agressief te krijgen?” over. Voor schoolleiders en onderwijsprofessionals zelf blijft het evenwel zaak om te kijken wat er in de eigen cirkel van invloed ligt. Wat je daarvoor moet weten, is welke knoppen anderen kunnen indrukken om jou in het defensief te brengen.
Waarom het belangrijk is om de defensieknoppen te kennen
Zodra iemand op een van jouw defensieknoppen drukt, gaat de aandacht naar jezelf toe, naar zelfbescherming. Dat maakt dat je niet meer effectief kan reageren, want daarvoor moet je met je aandacht bij de ander zijn. Daarbij, dat jij je aangevallen voelt, wil nog niet zeggen dat de ander het ook zo bedoeld heeft. Met een defensieve reactie bestempel je de ander als aanvaller, wat als een oordeel of een tegenaanval ervaren kan worden. Het is olie op het vuur. De ander wordt bovendien bozer, omdat die zich niet gehoord voelt. Om grip op de situatie te hebben, is begrip van jouw defensieve triggers belangrijk, zodat je instaat blijft bewust keuzes te maken en invloed te houden.
Want je hebt de beste intenties
Iedereen doet alles met de beste intenties. Wat onszelf betreft zijn wij daar in ieder geval van overtuigd. Het is ook logisch als je het beschouwt vanuit de zelfdeterminatietheorie van Ryan en Deci. Die stelt dat mensen gemotiveerd worden door van betekenis te zijn in relatie tot anderen. Dus we doen alles met de beste bedoelingen. Zodoende wordt er op een defensieknop gedrukt als wij het idee hebben dat aan onze intenties wordt getwijfeld. Je loop dan het risico om dingen te zeggen als: “Maar ik heb wel het beste met jullie kind voor!” Een ouder heeft vervolgens volkomen gelijk als die uitroept: “Het zou eens niet zo zijn!” Het is toch logisch om dat van leraren en schoolleiders te verwachten? Met je reactie wek je juist de suggestie dat er ook een andere mogelijkheid is en dat is heel onhandig.
Je neemt je verantwoordelijkheid
De zelfdeterminatietheorie stelt ook dat wij als mensen gemotiveerd worden door autonomie. We willen graag de ruimte en vrijheid hebben om zelf besluiten te kunnen nemen. Daar willen we verantwoord mee omgaan. Dus als mensen onze besluiten ter discussie stellen, dan drukken zij op de defensieknop die gaat maken dat wij ons gaan verantwoorden. Dan willen wij graag uitleggen hoe we tot een besluit zijn gekomen of waarom we een bepaalde actie hebben gedaan. De ander zit echter helemaal niet op een weerwoord te wachten. Iemand die jou wil overtuigen, kan je het gevoel geven dat je dom bent. En uit onderzoek van de Universiteit Utrecht is gebleken dat woorden die als een belediging worden opgevat, in de hersenen hetzelfde effect hebben als een kleine klap in het gezicht. Dus het is logisch dat het tot escalatie leidt.
En je bent competent
Ook daar zijn we doorgaans van overtuigd. Het is in ieder geval wat we heel graag willen zijn volgens Ryan en Deci. Precies daar zit de derde defensieknop. Als ouders ons ter verantwoording roepen voor het uitblijven van progressie en resultaten, dan kan het natuurlijk niet aan jou liggen, want jij bent competent. Althans, dat is het beeld dat we uit zelfbescherming graag hoog houden. Dus komen we met allemaal externe factoren en excuses waarom het niet gelukt is of niet mogelijk is. Dan ligt het aan het volle programma, aan de lastige klas en in het ergste geval aan het kind zelf. Het totaal onhandige van deze verdediging is dat je juist bevestigd wat je wilt ontkennen. Want als je echt competent bent, dan kun je onder alle omstandigheden de situatie naar je hand zetten, toch?
Dus je hoeft niet te overtuigen
Stel je voor, dat je ervan uit gaat dat zowel voor jou als voor de ouder hetzelfde geldt: jullie hebben beide de beste intenties, willen je verantwoordelijkheid nemen en hebben kwaliteiten in huis om dat te kunnen. Dan hoef je noch jezelf noch de ander daarvan te overtuigen, want je bent er al van overtuigd. Als een ouder dan met een punt komt, ook al ontvang je het in eerste instantie als een aanval, dan weet je dat die daar wel een positieve bedoeling mee heeft en zich verantwoordelijk toont door het initiatief te nemen tot een gesprek. Daarnaast kun je erop vertrouwen dat die ouder bepaalde inzichten heeft waar je wat aan hebt. Vanuit die aannames is defensie irrelevant. Sterker nog, vanuit deze overtuiging ben je enorm nieuwsgierig naar wat de ander te vertellen heeft.
Je hoeft alleen maar te onderzoeken
De stap om eerst eens te onderzoeken wat de ander wil vertellen is heel logisch, omdat alles wat de ander zegt, alles over die ander zegt en je nog niet weet wat het over jou zegt, of over de situatie. Precies daarom is het zo belangrijk dat je met je aandacht bij de ander kunt zijn. Dan kun je luisteren en komen de vragen en conclusies die je nodig hebt om het helder te krijgen, als vanzelf in je op. Dan voelen ouders dat je de beste intentie hebt om hen te begrijpen. Dan merken ze dat jij de verantwoordelijkheid neemt om het gesprek te sturen. En dan zien zij dat je de competentie hebt om helder op tafel te krijgen waar het omgaat en op basis daarvan deskundig meedenkt.
En die knop dan?
Die is er en die mag er zijn, want dat is een onderdeel van wie je bent. Mensen mogen erop drukken. Het is alleen aan jou of je het appèl laat doordringen. Je mag ook laten zien dat je geraakt wordt. “Ai, dat komt even binnen.” Of “Dat doet wel pijn, wat u daar zegt.” Dat maakt je menselijk en mensen praten graag met andere mensen. Je laat ook gelijk zien dat je het belangrijk vindt wat de ander zegt. Daarnaast kun je jezelf de tijd gunnen om met je aandacht bij de ander te kunnen zijn. Na je eerste reactie kun je zeggen “Ik moet even schakelen…” Of “U overvalt mij hiermee. Graag plan ik met u een ander moment, zodat ik echt de tijd kan nemen voor uw verhaal.” De behoefte van de ander om aan te vallen, als die er al was, ebt dan snel weg.
Als je met je team wilt ontdekken wat je allemaal nog meer kunt doen om fijn gesprekken te voeren en constructieve relaties te ontwikkelen, dan komen we graag langs voor het programma Waarderende gesprekken met ouders en leerlingen.

