Schaamte als krachtige leermotivatie

door | feb 21, 2023 | Blog | 1 reactie

Op Valentijnsdag was ik op het congres Liefde voor leren. Een congres met een titel die iedereen in het onderwijs zou mogen aanspreken. De keynotes waren prachtige verhalen, waarin eens op een andere manier verteld werd wat wij vanuit Drives@School leiders en onderwijsprofessionals leren. Het meest aansprekend was het verhaal van Aukje Nauta, die ons meenam in de waarde van schaamte en hoe je dat juist kan helpen om je aan te zetten tot leren en ontwikkelen.

Wat is schaamte?
Aukje definieert schaamte als een sociale, morele, pijnlijke emotie die je ervaart als je vindt dat wie je bent of wat je doet niet voldoet aan bepaalde normen. Je kunt je voor alles schamen, waarbij je best een indeling zou kunnen maken aan de hand van de zelfdeterminatietheorie. Zo kunnen we ons schamen als we iets niet durven, wat ons gevoel van autonomie ondermijnt. We kunnen ons schamen voor iets dat we niet kunnen, wat ons gevoel voor competentie ondermijnt. Tenslotte kunnen we ons schamen, omdat we bang zijn dat we de verbinding met anderen verliezen als zij weten wat we gedaan hebben of wie wij daadwerkelijk zijn.

In het onderwijs komt schaamte veelvuldig voor
Ons onderwijs is behoorlijk normerend. Het is doordrenkt met aandacht voor presteren en de vergelijking van prestaties met anderen. Daarnaast is voor leerlingen de onderlinge verbinding heel belangrijk. Dat maakt dat er met gemak allerlei momenten langs kunnen komen om je te schamen voor iets dat je niet kan of durft of wat niet sociaal geaccepteerd wordt. Ook leerkrachten en docenten kunnen zich schamen. Het kan zijn dat prestaties van leerlingen tegenvallen, dat je moeite hebt om orde te houden, dat het tijd kost om een nieuwe methode onder de knie te krijgen of dat het steeds langer duurt voor je nieuwe technologie onder de knie krijgt. Er kunnen genoeg redenen zijn om je af en toe terug te willen trekken om onder de spreekwoordelijke steen te gaan liggen.

Schaamte voor schaamte maakt het erger
Schaamte op zichzelf is geen probleem. Er zit namelijk een positieve intentie achter, want wij willen ons juist verbinden met anderen en ons competent en autonoom voelen. Het wordt pas een probleem, als je je voor de schaamte schaamt. Schaamschaamte noemt Aukje dat. “Feeling bad about feeling bad can make you feel worse” is een uitspraak die zij tegenkwam die exact het effect ervan verwoordt. Want de enige oplossing is de schaamte verhullen door te vechten of vluchten. We gaan dan bijvoorbeeld zaken ontkennen, andere mensen of de omstandigheden de schuld geven, ‘ja’ zeggen en ‘nee’ doen als er afspraken gemaakt worden, of misschien zelfs frauderen om zaken te verbloemen. Daar maken we het allemaal alleen maar erger mee, want het leidt tot meer gedrag waarvoor je je schaamt. Een negatieve spiraal ligt op de loer.

Daarom mag schaamte er zijn
Dat schaamte niet het probleem is, zie je ook aan mensen die zich schaamteloos gedragen. Sociale media zou een stuk socialer zijn als meer mensen zich zouden schamen voor de manier waarop zij hun vrijheid van meningsuiting neigen bot te vieren. Aukje adviseert dan ook niet om zonder schaamte te zijn, maar om schaamtevrij te worden. Daarmee bedoelt zij dat je de schaamte vrij laat, dat die er mag zijn. Daar herkennen wij het keerpunt waarin het in de waarderende aanpak ook vaak begint: alles mag er zijn. Want als de schaamte er mag zijn, dan mag het verlangen erachter er ook zijn. Schaamte is ongemak en ongemak is motivatie tot bewegen. Schaamte kan een krachtige motivator voor leren zijn, als we het omarmen.

Schaamte kan een motor voor verandering zijn
Dat merken we in allerlei ontwikkelingen die in onze maatschappij gaande zijn, en die mijns inziens mede gevoed worden door strenger wordende sociale normen. Zo is er door een stijgend bewustzijn van onze impact op het klimaat een toename in vliegschaamte, bezorgschaamte, benzinemotorschaamte en skischaamte. Als we dergelijk ongemak toelaten, helpt het ons om betere keuzes te maken. Zo heeft de klimaatschaamte die ik zelf ervaar ertoe geleid dat we sinds 2019 het tienvoud van onze CO2 voetafdruk compenseren. Dat was de eerste stap en meer zullen volgen. Schaamte leidt tot verandering als je toelaat dat het er is.

Door het net zo te benaderen als weerstand
Je kunt de motor aanzetten door schaamte net zo te benaderen als weerstand. Dat begint bij het herkennen dat het speelt, want pas als je weet dat het er is, kun je het erkennen dat het er mag zijn. Daarna kun je verkennen welk verlangen erachter ligt en daar de focus naar verleggen. Je kan dan de stap maken van vermijden naar het juist opzoeken. Als je bijvoorbeeld als leerkracht of docent bang bent dat je niet meer meekomt, ga dan juist in de leerstand staan. Stel vragen aan leerlingen of ze jou zaken kunnen uitleggen hoe iets werkt en je zal merken dat er geweldige dingen gebeuren in je relatie met hen. Als je degene bent die vooral de vragen heeft, blijf je door hun antwoorden vanzelf meer bij en tegelijkertijd leren de leerlingen meer.

Vrouw schuilt niet langer achter handen van schaamte

Dus maak van schaamte een keerpunt
Door met plezier en lef 180 graden de andere kant op te gaan kunnen er fantastische en wonderlijke dingen gebeuren. Reframe je schaamte in een andere manier van kijken naar je verlangen. Voel je schaamte op een podium omdat je bang bent om af te gaan? Zie je missers dan juist als momenten van humor waarmee je verbinding met je publiek kan maken. Ben je bang dat je in een hooggeleerd gezelschap niet serieus wordt genomen? Stel als de nar juist de pijnlijke vraag die iedereen heeft, maar niemand durft te stellen: “Het is misschien een hele domme vraag, maar…”

Als leider kun je een katalysator van de motor zijn
De waarderende aanpak werkt daar geweldig bij. Je kunt het herkennen, erkennen en verkennen van schaamte veilig maken, door een houding van acceptatie en door je openheid. Waarderende leiders durven het ongemak te benoemen en op tafel te leggen, zodat het achterliggende verlangen er juist mag zijn. Van daaruit kun je uitnodigen om anders te kijken. Als momenten van ‘het beste’ onderzocht worden, is het een stuk makkelijker om naar je schaamte te kijken. Ongemak en momenten van falen kun je makkelijker onder ogen zien als je weet waar je kwaliteiten wel liggen. Vanuit eigenwaarde kunnen we ons vrijer verhouden tot sociale normen.

Deel deze pagina met je netwerk:

Bestel hier direct het nieuwste magazine ‘Schrift voor Schitterende Scholen’

Gratis E-book “Minder hard werken, meer resultaat”:

Vul hieronder je gegevens in en je ontvangt per omgaande het e-book "Minder hard werken, meer resultaat. Het effect van waarderende functioneringsgesprekken in het onderwijs". Tevens ontvang je nadat je het complete waardevolle e-book hebt ontvangen gratis tips via het e-zine "Schrift voor schitterende scholen".

Ja! Ik wil graag Waarderende functioneringsgesprekken met leerkrachten in mijn school. En ontvang graag mijn exemplaar
van het e-book.
dit veld niet invullen s.v.p.

Agenda

ASK ME ANYTHING-vragenuurtje

* Vrijdag 15 december om 14:00 uur > Vraag Aart Brezet alles over de Waarderende aanpak in het onderwijs. Meld je aan via deze link.

START DATAProgramma Waarderend Leiderschap in het Onderwijs

* Donderdag 18 januari 2024
Locaties: Het Ruiterhuys in Castricum en Nieuw Westert in Egmond-Binnen

* Vrijdag 19 januari 2024
Locatie: StayOkay in Dordrecht

* Vrijdag 13 september 2024
Locatie: omgeving Eindhoven

* Donderdag 19 september 2024
Locatie: Nieuw-Westert in Egmond-Binnen

* Vrijdag 20 september 2024
Locatie: StayOkay in Dordrecht

* Donderdag 26 september 2024
Locatie: omgeving Zwolle